{"id":77665,"date":"2026-06-23T11:40:30","date_gmt":"2026-06-23T06:10:30","guid":{"rendered":"https:\/\/www.nextias.com\/ca\/?p=77665"},"modified":"2026-06-24T11:41:54","modified_gmt":"2026-06-24T06:11:54","slug":"emerging-technology-india-hindi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.nextias.com\/ca\/current-affairs-hindi\/23-06-2026\/emerging-technology-india-hindi","title":{"rendered":"\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u093e \u0909\u092d\u0930\u0924\u093e \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 \u092a\u093e\u0930\u093f\u0924\u0902\u0924\u094d\u0930"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>\u092a\u093e\u0920\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e: \u091c\u0940\u090f\u0938-3\/ \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u090f\u0935\u0902 \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940&nbsp;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">\u0938\u0928\u094d\u0926\u0930\u094d\u092d<\/h2>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>\u092a\u093f\u091b\u0932\u0947 \u090f\u0915 \u0926\u0936\u0915 \u092e\u0947\u0902 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0938\u093e\u0930\u094d\u0935\u091c\u0928\u093f\u0915 \u0905\u0935\u0938\u0902\u0930\u091a\u0928\u093e (Digital Public Infrastructure-DPI), \u0938\u094d\u0935\u0926\u0947\u0936\u0940 \u0928\u0935\u093e\u091a\u093e\u0930, \u0938\u094d\u091f\u093e\u0930\u094d\u091f\u0905\u092a \u092a\u093e\u0930\u093f\u0924\u0902\u0924\u094d\u0930 \u0924\u0925\u093e \u0909\u092d\u0930\u0924\u0940 \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 \u0915\u094d\u0937\u092e\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0938\u0947 \u090f\u0915 \u0935\u093f\u0936\u093e\u0932 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u092c\u093e\u091c\u093e\u0930 \u0938\u0947 \u0909\u092d\u0930\u0924\u0940 \u0939\u0941\u0908 \u0935\u0948\u0936\u094d\u0935\u093f\u0915 \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 \u0936\u0915\u094d\u0924\u093f \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u0939\u0941\u0906 \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">\u0909\u092d\u0930\u0924\u0940 \u0915\u094d\u0937\u092e\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u0906\u0927\u093e\u0930\u0936\u093f\u0932\u093e \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0907\u0902\u0921\u093f\u092f\u093e \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e<\/h2>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>\u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0907\u0902\u0921\u093f\u092f\u093e \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e, \u091c\u093f\u0938\u0947 <strong>\u0935\u0930\u094d\u0937 2015<\/strong> \u092e\u0947\u0902 \u092a\u094d\u0930\u093e\u0930\u092e\u094d\u092d \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u0925\u093e, \u0928\u0947 \u092a\u0942\u0930\u0947 \u0926\u0947\u0936 \u092e\u0947\u0902 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0905\u0935\u0938\u0902\u0930\u091a\u0928\u093e \u0915\u094b \u0938\u0941\u0926\u0943\u0922\u093c \u0915\u0930\u0915\u0947 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0947 \u0909\u092d\u0930\u0924\u0947 \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 \u092a\u093e\u0930\u093f\u0924\u0902\u0924\u094d\u0930 \u0915\u0940 \u0928\u0940\u0902\u0935 \u0930\u0916\u0940\u0964<\/li>\n\n\n\n<li>\u0907\u0902\u091f\u0930\u0928\u0947\u091f \u0938\u0947\u0935\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u0915\u092e \u0932\u093e\u0917\u0924 \u0928\u0947 <strong>\u091f\u0947\u0932\u0940\u092e\u0947\u0921\u093f\u0938\u093f\u0928, \u0911\u0928\u0932\u093e\u0907\u0928 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e, \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u092d\u0941\u0917\u0924\u093e\u0928, \u0908-\u0915\u0949\u092e\u0930\u094d\u0938 \u0924\u0925\u093e \u0908-\u0936\u093e\u0938\u0928 (E-Governance<\/strong>) \u0938\u0947\u0935\u093e\u0913\u0902 \u0924\u0915 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a \u0915\u093e \u0935\u094d\u092f\u093e\u092a\u0915 \u0935\u093f\u0938\u094d\u0924\u093e\u0930 \u0915\u093f\u092f\u093e\u0964<\/li>\n<\/ul>\n\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-full\"><img data-dominant-color=\"bddbf0\" data-has-transparency=\"false\" style=\"--dominant-color: #bddbf0;\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"602\" height=\"280\" src=\"https:\/\/wp-images.nextias.com\/cdn-cgi\/image\/format=auto\/ca\/uploads\/2026\/06\/image-197.png\" alt=\"\" class=\"not-transparent wp-image-77667\" srcset=\"https:\/\/wp-images.nextias.com\/cdn-cgi\/image\/format=auto\/ca\/uploads\/2026\/06\/image-197.png 602w, https:\/\/wp-images.nextias.com\/cdn-cgi\/image\/format=auto\/ca\/uploads\/2026\/06\/image-197-300x140.png 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 602px) 100vw, 602px\" \/><\/figure>\n<\/div>\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">\u092d\u0935\u093f\u0937\u094d\u092f \u0915\u0940 \u0924\u0948\u092f\u093e\u0930\u0940 \u0939\u0947\u0924\u0941 \u0915\u094d\u0937\u092e\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0915\u093e \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938<\/h2>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>\u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u0938\u0941\u092a\u0930\u0915\u0902\u092a\u094d\u092f\u0942\u091f\u093f\u0902\u0917 \u092e\u093f\u0936\u0928 (NSM<\/strong>) \u0915\u0947 \u0905\u0902\u0924\u0930\u094d\u0917\u0924, \u091c\u093f\u0938\u0947 \u0935\u0930\u094d\u0937 2015 \u092e\u0947\u0902 \u20b94,500 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u0915\u0947 \u092a\u0930\u093f\u0935\u094d\u092f\u092f \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u092a\u094d\u0930\u093e\u0930\u092e\u094d\u092d \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u0925\u093e, \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0928\u0947 \u092a\u094d\u0930\u092e\u0941\u0916 \u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e\u0928\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 <strong>47 \u092a\u0947\u091f\u093e\u092b\u094d\u0932\u0949\u092a\u094d\u0938 \u0915\u0940 \u0938\u0902\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0938\u0902\u0917\u0923\u0928 \u0915\u094d\u0937\u092e\u0924\u093e \u0935\u093e\u0932\u0947 38 \u0938\u0941\u092a\u0930\u0915\u0902\u092a\u094d\u092f\u0942\u091f\u0930<\/strong> \u0938\u094d\u0925\u093e\u092a\u093f\u0924 \u0915\u093f\u090f \u0939\u0948\u0902\u0964<\/li>\n\n\n\n<li>\u090f\u0915 \u092a\u094d\u0930\u092e\u0941\u0916 \u0909\u092a\u0932\u092c\u094d\u0927\u093f \u0938\u094d\u0935\u0926\u0947\u0936\u0940 <strong>\u092a\u0930\u092e \u0930\u0941\u0926\u094d\u0930 (PARAM Rudra) \u0936\u094d\u0930\u0943\u0902\u0916\u0932\u093e<\/strong> \u0915\u093e \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u0947 \u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u0939\u093e\u0930\u094d\u0921\u0935\u0947\u092f\u0930 \u090f\u0935\u0902 \u0938\u0949\u092b\u094d\u091f\u0935\u0947\u092f\u0930 \u0915\u0947 \u0906\u0927\u093e\u0930 \u092a\u0930 \u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n\n\n\n<li><strong>\u0938\u0947\u092e\u093f\u0915\u0949\u0928 \u0907\u0902\u0921\u093f\u092f\u093e \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e (Semicon India Programme<\/strong>), \u091c\u093f\u0938\u0947 \u0935\u0930\u094d\u0937 2021 \u092e\u0947\u0902 \u20b976,000 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u0915\u0947 \u092a\u0930\u093f\u0935\u094d\u092f\u092f \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u092a\u094d\u0930\u093e\u0930\u092e\u094d\u092d \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u0925\u093e, \u0928\u0947 \u0905\u0930\u094d\u0927\u091a\u093e\u0932\u0915 (Semiconductor) \u0935\u093f\u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923, \u0921\u093f\u0938\u094d\u092a\u094d\u0932\u0947 \u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923, \u091a\u093f\u092a \u0905\u092d\u093f\u0915\u0932\u094d\u092a\u0928\u093e (Chip Design), \u092a\u0948\u0915\u0947\u091c\u093f\u0902\u0917, \u092a\u0930\u0940\u0915\u094d\u0937\u0923, \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u092d\u093e \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0924\u0925\u093e \u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928 \u0938\u0939\u092f\u094b\u0917 \u0915\u094b \u092a\u094d\u0930\u094b\u0924\u094d\u0938\u093e\u0939\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e\u0964<\/li>\n\n\n\n<li>\u0907\u0938 \u092a\u094d\u0930\u0917\u0924\u093f \u0915\u094b \u0906\u0917\u0947 \u092c\u0922\u093c\u093e\u0924\u0947 \u0939\u0941\u090f, \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930\u0940\u092f \u092c\u091c\u091f 2026\u201327 \u092e\u0947\u0902 <strong>\u0907\u0902\u0921\u093f\u092f\u093e \u0938\u0947\u092e\u0940\u0915\u0902\u0921\u0915\u094d\u091f\u0930 \u092e\u093f\u0936\u0928 (ISM) 2.0<\/strong> \u0915\u0940 \u0918\u094b\u0937\u0923\u093e \u0915\u0940 \u0917\u0908, \u091c\u093f\u0938\u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f <strong>\u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u0935\u0930\u094d\u0937 2026\u201327 \u0939\u0947\u0924\u0941 \u20b91,000 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u0915\u093e \u092a\u094d\u0930\u093e\u0930\u092e\u094d\u092d\u093f\u0915 \u092a\u0930\u093f\u0935\u094d\u092f\u092f<\/strong> \u0928\u093f\u0930\u094d\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e\u0964<\/li>\n\n\n\n<li>\u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u0915\u094d\u0935\u093e\u0902\u091f\u092e \u092e\u093f\u0936\u0928, \u091c\u093f\u0938\u0947 <strong>\u0935\u0930\u094d\u0937 2023 \u092e\u0947\u0902 \u20b96,003.65 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u0915\u0947 \u092a\u0930\u093f\u0935\u094d\u092f\u092f \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u092a\u094d\u0930\u093e\u0930\u092e\u094d\u092d<\/strong> \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e, \u091a\u093e\u0930 \u092a\u094d\u0930\u092e\u0941\u0916 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902 \u092a\u0930 \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930\u093f\u0924 \u0939\u0948\u2014\u0915\u094d\u0935\u093e\u0902\u091f\u092e \u0938\u0902\u0917\u0923\u0928, \u0915\u094d\u0935\u093e\u0902\u091f\u092e \u0938\u0902\u091a\u093e\u0930, \u0915\u094d\u0935\u093e\u0902\u091f\u092e \u0938\u0902\u0935\u0947\u0926\u0928 \u090f\u0935\u0902 \u092e\u093e\u092a \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 (Metrology), \u0924\u0925\u093e \u0915\u094d\u0935\u093e\u0902\u091f\u092e \u092a\u0926\u093e\u0930\u094d\u0925 \u090f\u0935\u0902 \u0909\u092a\u0915\u0930\u0923\u0964<\/li>\n\n\n\n<li>\u0907\u0938 \u092e\u093f\u0936\u0928 \u0915\u093e <strong>\u0909\u0926\u094d\u0926\u0947\u0936\u094d\u092f<\/strong> \u0938\u094d\u0935\u0926\u0947\u0936\u0940 \u0915\u094d\u0935\u093e\u0902\u091f\u092e \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u093e \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938, \u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928 \u0905\u0935\u0938\u0902\u0930\u091a\u0928\u093e \u0915\u094b \u0938\u0941\u0926\u0943\u0922\u093c \u0915\u0930\u0928\u093e, \u0915\u0941\u0936\u0932 \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0938\u0902\u0938\u093e\u0927\u0928 \u0924\u0948\u092f\u093e\u0930 \u0915\u0930\u0928\u093e, \u0938\u094d\u091f\u093e\u0930\u094d\u091f\u0905\u092a\u094d\u0938 \u0915\u094b \u0938\u092e\u0930\u094d\u0925\u0928 \u0926\u0947\u0928\u093e \u0924\u0925\u093e \u0909\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u2013\u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u091c\u0917\u0924 \u0938\u0939\u092f\u094b\u0917 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n\n\n\n<li><strong>\u0907\u0902\u0921\u093f\u092f\u093e\u090f\u0906\u0908 \u092e\u093f\u0936\u0928 (IndiaAI Mission), \u091c\u093f\u0938\u0947 \u0935\u0930\u094d\u0937 2024 \u092e\u0947\u0902 \u20b910,300 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c<\/strong> \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0915\u0947 \u092a\u0930\u093f\u0935\u094d\u092f\u092f \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u0905\u0928\u0941\u092e\u094b\u0926\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e, \u0938\u094d\u0935\u0926\u0947\u0936\u0940 \u0915\u0943\u0924\u094d\u0930\u093f\u092e \u092c\u0941\u0926\u094d\u0927\u093f\u092e\u0924\u094d\u0924\u093e (AI) \u0915\u092e\u094d\u092a\u094d\u092f\u0942\u091f\u093f\u0902\u0917 \u0907\u0902\u092b\u094d\u0930\u093e\u0938\u094d\u091f\u094d\u0930\u0915\u094d\u091a\u0930 \u0915\u0947 \u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923 \u0924\u0925\u093e \u0909\u091a\u094d\u091a-\u0938\u094d\u0924\u0930\u0940\u092f GPU \u0938\u0941\u0935\u093f\u0927\u093e\u0913\u0902 \u0924\u0915 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a \u0915\u0947 \u0935\u093f\u0938\u094d\u0924\u093e\u0930 \u092a\u0930 \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930\u093f\u0924 \u0939\u0948\u0964<\/li>\n\n\n\n<li><strong>\u090f\u0906\u0908 \u0915\u094b\u0936 (AI Kosh) \u092e\u0902\u091a \u092a\u0930 20 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902 \u0938\u0947 \u0938\u0902\u092c\u0902\u0927\u093f\u0924 12,115 \u0921\u0947\u091f\u093e-\u0938\u0902\u0917\u094d\u0930\u0939 (Datasets) \u0924\u0925\u093e 306 \u090f\u0906\u0908 \u092e\u0949\u0921\u0932<\/strong> \u0909\u092a\u0932\u092c\u094d\u0927 \u0939\u0948\u0902, \u091c\u094b \u092c\u0921\u093c\u0947 \u092a\u0948\u092e\u093e\u0928\u0947 \u092a\u0930 \u0928\u0935\u093e\u091a\u093e\u0930 \u090f\u0935\u0902 \u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928 \u0915\u094b \u0938\u0915\u094d\u0937\u092e \u092c\u0928\u093e\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/li>\n\n\n\n<li><strong>\u0915\u094d\u0932\u093e\u0909\u0921 \u0915\u092e\u094d\u092a\u094d\u092f\u0942\u091f\u093f\u0902\u0917 (Cloud Computing<\/strong>): \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0947 \u0938\u094d\u0935\u0926\u0947\u0936\u0940 \u0915\u094d\u0932\u093e\u0909\u0921 \u092a\u093e\u0930\u093f\u0924\u0902\u0924\u094d\u0930 \u0915\u0940 \u0936\u0941\u0930\u0941\u0906\u0924 \u0935\u0930\u094d\u0937 2014 \u092e\u0947\u0902 \u0907\u0932\u0947\u0915\u094d\u091f\u094d\u0930\u0949\u0928\u093f\u0915\u094d\u0938 \u090f\u0935\u0902 \u0938\u0942\u091a\u0928\u093e \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 \u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u093e\u0932\u092f (MeitY) \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e <strong>\u092e\u0947\u0918\u0930\u093e\u091c (MeghRaj<\/strong>) \u0915\u0947 \u0936\u0941\u092d\u093e\u0930\u092e\u094d\u092d \u0938\u0947 \u0939\u0941\u0908, \u091c\u094b \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930 \u0915\u0947 \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u0915\u094d\u0932\u093e\u0909\u0921 \u092e\u0902\u091a \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n\n\n\n<li>\u0907\u0938\u0915\u0947 \u0905\u0924\u093f\u0930\u093f\u0915\u094d\u0924, <strong>\u092e\u0947\u0918\u0930\u093e\u091c 2.0<\/strong> \u0928\u0947 \u0938\u0902\u0915\u0930 (Hybrid) \u0915\u094d\u0932\u093e\u0909\u0921 \u0938\u0902\u0930\u091a\u0928\u093e \u0924\u0925\u093e \u0938\u0941\u0926\u0943\u0922\u093c \u0938\u093e\u0907\u092c\u0930 \u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093e \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0938\u0947 \u0907\u0938 \u092a\u093e\u0930\u093f\u0924\u0902\u0924\u094d\u0930 \u0915\u094b \u0914\u0930 \u092e\u091c\u092c\u0942\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e\u0964<\/li>\n\n\n\n<li><strong>\u092c\u094d\u0932\u0949\u0915\u091a\u0947\u0928 \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 (Blockchain Technology<\/strong>): \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930 \u0928\u0947 \u0935\u0930\u094d\u0937 2021 \u092e\u0947\u0902 \u20b964.76 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u0915\u0947 \u092a\u0930\u093f\u0935\u094d\u092f\u092f \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f <strong>\u092c\u094d\u0932\u0949\u0915\u091a\u0947\u0928 \u0930\u0942\u092a\u0930\u0947\u0916\u093e (National Blockchain Framework-NBF<\/strong>) \u092a\u094d\u0930\u093e\u0930\u092e\u094d\u092d \u0915\u0940\u0964<\/li>\n\n\n\n<li>\u0907\u0938\u0915\u093e <strong>\u0909\u0926\u094d\u0926\u0947\u0936\u094d\u092f<\/strong> \u0928\u093e\u0917\u0930\u093f\u0915-\u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930\u093f\u0924 \u0936\u093e\u0938\u0928 \u090f\u0935\u0902 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0935\u093f\u0936\u094d\u0935\u093e\u0938 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093f\u0924, \u0935\u093f\u0938\u094d\u0924\u093e\u0930\u092f\u094b\u0917\u094d\u092f (Scalable) \u0924\u0925\u093e \u0905\u0902\u0924\u0930-\u0938\u0902\u091a\u093e\u0932\u0928\u0940\u092f (Interoperable) \u092c\u094d\u0932\u0949\u0915\u091a\u0947\u0928 \u092a\u093e\u0930\u093f\u0924\u0902\u0924\u094d\u0930 \u0915\u093e \u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923 \u0915\u0930\u0928\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n\n\n\n<li><strong>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u093e \u092c\u094d\u0932\u0949\u0915\u091a\u0947\u0928 \u092a\u093e\u0930\u093f\u0924\u0902\u0924\u094d\u0930 \u0935\u093f\u0936\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u092f \u092c\u094d\u0932\u0949\u0915\u091a\u0947\u0928 \u0938\u094d\u091f\u0948\u0915 (Vishvasya Blockchain Stack), NBFLite \u0938\u0948\u0902\u0921\u092c\u0949\u0915\u094d\u0938<\/strong>, \u092a\u094d\u0930\u093e\u092e\u093e\u0923\u093f\u0915 (Praamaanik) \u0910\u092a \u0938\u0924\u094d\u092f\u093e\u092a\u0928 \u092a\u094d\u0930\u0923\u093e\u0932\u0940 \u0924\u0925\u093e \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u092c\u094d\u0932\u0949\u0915\u091a\u0947\u0928 \u092a\u094b\u0930\u094d\u091f\u0932 \u091c\u0948\u0938\u0947 \u0938\u094d\u0935\u0926\u0947\u0936\u0940 \u092e\u0902\u091a\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0938\u0947 \u0935\u093f\u0938\u094d\u0924\u093e\u0930\u093f\u0924 \u0939\u0941\u0906 \u0939\u0948\u0964<\/li>\n\n\n\n<li><strong>\u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0930\u093f\u091c\u093c\u0930\u094d\u0935 \u092c\u0948\u0902\u0915 (RBI) \u0928\u0947 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0930\u0941\u092a\u092f\u093e (e\u20b9<\/strong>) \u0915\u0947 \u092a\u093e\u092f\u0932\u091f \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e \u092a\u094d\u0930\u093e\u0930\u092e\u094d\u092d \u0915\u093f\u090f, \u091c\u092c\u0915\u093f \u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0926\u0942\u0930\u0938\u0902\u091a\u093e\u0930 \u0935\u093f\u0928\u093f\u092f\u093e\u092e\u0915 \u092a\u094d\u0930\u093e\u0927\u093f\u0915\u0930\u0923 (TRAI) \u0928\u0947 \u0938\u094d\u092a\u0948\u092e \u0938\u0902\u0926\u0947\u0936\u094b\u0902 \u092a\u0930 \u0928\u093f\u092f\u0902\u0924\u094d\u0930\u0923 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092c\u094d\u0932\u0949\u0915\u091a\u0947\u0928 \u0906\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u0935\u093f\u0924\u0930\u093f\u0924 \u0916\u093e\u0924\u093e-\u092c\u0939\u0940 \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 (Distributed Ledger Technology-DLT) \u0915\u094b \u0905\u092a\u0928\u093e\u092f\u093e\u0964<\/li>\n\n\n\n<li><strong>\u0921\u0947\u091f\u093e \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930 (Data Centers<\/strong>): \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0947 \u0921\u0947\u091f\u093e \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u0924\u0940\u0935\u094d\u0930 \u0935\u093f\u0938\u094d\u0924\u093e\u0930 \u0939\u0941\u0906 \u0939\u0948\u0964 \u0907\u0938\u0915\u0940 \u0915\u094d\u0937\u092e\u0924\u093e \u0935\u0930\u094d\u0937 2020 \u092e\u0947\u0902 \u0932\u0917\u092d\u0917 375 \u092e\u0947\u0917\u093e\u0935\u093e\u091f \u0938\u0947 \u092c\u0922\u093c\u0915\u0930 \u0935\u0930\u094d\u0937 2025 \u0924\u0915 \u0932\u0917\u092d\u0917 1,500 \u092e\u0947\u0917\u093e\u0935\u093e\u091f \u0939\u094b \u0917\u0908\u0964<\/li>\n\n\n\n<li><strong>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0940 \u0905\u0930\u094d\u0927\u091a\u093e\u0932\u0915 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u092d\u093e \u0936\u094d\u0930\u0943\u0902\u0916\u0932\u093e \u0915\u093e \u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923<\/strong>: \u0935\u0930\u094d\u0937 2022 \u092e\u0947\u0902 \u092a\u094d\u0930\u093e\u0930\u092e\u094d\u092d \u091a\u093f\u092a\u094d\u0938 \u091f\u0942 \u0938\u094d\u091f\u093e\u0930\u094d\u091f-\u0905\u092a (C2S) \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e \u0938\u094d\u091f\u093e\u0930\u094d\u091f\u0905\u092a \u0938\u0902\u0935\u0930\u094d\u0927\u0928 (Incubation), \u092a\u0947\u091f\u0947\u0902\u091f \u0938\u0943\u091c\u0928, \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 \u0939\u0938\u094d\u0924\u093e\u0902\u0924\u0930\u0923 \u0924\u0925\u093e \u092c\u0939\u0941\u0924 \u092c\u0921\u093c\u0947 \u092a\u0948\u092e\u093e\u0928\u0947 \u092a\u0930 \u090f\u0915\u0940\u0915\u0930\u0923 (VLSI), \u0905\u0928\u0941\u092a\u094d\u0930\u092f\u094b\u0917-\u0935\u093f\u0936\u093f\u0937\u094d\u091f \u0938\u092e\u0947\u0915\u093f\u0924 \u092a\u0930\u093f\u092a\u0925 (ASICs), \u0938\u093f\u0938\u094d\u091f\u092e-\u0911\u0928-\u091a\u093f\u092a (SoC) \u0905\u092d\u093f\u0915\u0932\u094d\u092a\u0928\u093e \u090f\u0935\u0902 \u090f\u092e\u094d\u092c\u0947\u0921\u0947\u0921 \u092a\u094d\u0930\u0923\u093e\u0932\u093f\u092f\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0909\u0928\u094d\u0928\u0924 \u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928 \u0915\u094b \u0938\u092e\u0930\u094d\u0925\u0928 \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">\u091c\u0948\u0935-\u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940: \u0928\u0935\u093e\u091a\u093e\u0930-\u0906\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u093e \u0905\u0917\u0932\u093e \u091a\u0930\u0923<\/h2>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u093e \u091c\u0948\u0935-\u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u0935\u0930\u094d\u0937 2023 \u092e\u0947\u0902 150 \u0905\u0930\u092c \u0905\u092e\u0947\u0930\u093f\u0915\u0940 \u0921\u0949\u0932\u0930 \u0915\u0947 \u0938\u094d\u0924\u0930 \u0915\u094b \u092a\u093e\u0930 \u0915\u0930 \u0917\u092f\u093e \u0914\u0930 \u091c\u0942\u0928 2026 \u0924\u0915 190 \u0905\u0930\u092c \u0905\u092e\u0947\u0930\u093f\u0915\u0940 \u0921\u0949\u0932\u0930 \u0924\u0915 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a \u0917\u092f\u093e\u0964<\/li>\n\n\n\n<li>\u091c\u0948\u0935-\u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u0915\u0940 \u092a\u094d\u0930\u092e\u0941\u0916 \u092a\u0939\u0932\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 <strong>\u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u092c\u093e\u092f\u094b\u092b\u093e\u0930\u094d\u092e\u093e \u092e\u093f\u0936\u0928 (NBM<\/strong>) \u0936\u093e\u092e\u093f\u0932 \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u0947 \u0935\u0930\u094d\u0937 2017 \u092e\u0947\u0902 \u20b91,500 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u0915\u0947 \u092a\u0930\u093f\u0935\u094d\u092f\u092f \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u0905\u0928\u0941\u092e\u094b\u0926\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u0925\u093e\u0964 \u0907\u0938\u0915\u0947 \u0905\u0924\u093f\u0930\u093f\u0915\u094d\u0924 <strong>\u092c\u093e\u092f\u094bE3 \u0928\u0940\u0924\u093f (2023<\/strong>), <strong>\u092c\u093e\u092f\u094b\u0928\u0947\u0938\u094d\u091f (BioNEST) \u0907\u0928\u0915\u094d\u092f\u0942\u092c\u0947\u091f\u0930<\/strong>, \u0924\u0925\u093e <strong>\u0914\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915 \u0928\u0935\u093e\u091a\u093e\u0930 \u0915\u0947 \u092a\u094d\u0930\u092d\u093e\u0935 \u0915\u094b \u0924\u0940\u0935\u094d\u0930 \u0915\u0930\u0928\u093e (i4)<\/strong> \u090f\u0935\u0902 \u0936\u0948\u0915\u094d\u0937\u0923\u093f\u0915 \u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928 \u0915\u094b \u0909\u0926\u094d\u092f\u092e \u092e\u0947\u0902 \u0930\u0942\u092a\u093e\u0902\u0924\u0930\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u094b \u092a\u094d\u0930\u094b\u0924\u094d\u0938\u093e\u0939\u0928 (<strong>PACE<\/strong>) \u091c\u0948\u0938\u0940 \u0928\u0935\u093e\u091a\u093e\u0930 \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e\u090f\u0901 \u092d\u0940 \u0936\u093e\u092e\u093f\u0932 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">\u0915\u0943\u0924\u094d\u0930\u093f\u092e \u092c\u0941\u0926\u094d\u0927\u093f\u092e\u0924\u094d\u0924\u093e \u0915\u094d\u0937\u092e\u0924\u093e \u0915\u093e \u0909\u0928\u094d\u0928\u092f\u0928<\/h2>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>\u201c\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u090f\u0906\u0908 \u0915\u093e \u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923 \u0915\u0930\u0947\u0902 \u0914\u0930 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u090f\u0906\u0908 \u0915\u094b \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0936\u0940\u0932 \u092c\u0928\u093e\u090f\u0902<\/strong>\u201d \u0915\u0940 \u092a\u0930\u093f\u0915\u0932\u094d\u092a\u0928\u093e \u0915\u0947 \u0905\u0902\u0924\u0930\u094d\u0917\u0924 \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930 \u0928\u0947 \u20b91,490 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u0915\u0947 \u0915\u0941\u0932 \u0906\u0935\u0902\u091f\u0928 \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 <strong>\u0915\u0943\u0924\u094d\u0930\u093f\u092e \u092c\u0941\u0926\u094d\u0927\u093f\u092e\u0924\u094d\u0924\u093e \u0915\u0947<\/strong> <strong>\u091a\u093e\u0930 \u0909\u0924\u094d\u0915\u0943\u0937\u094d\u091f\u0924\u093e \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930 (Centres of Excellence-CoEs<\/strong>) \u0938\u094d\u0925\u093e\u092a\u093f\u0924 \u0915\u093f\u090f \u0939\u0948\u0902\u0964<\/li>\n\n\n\n<li>\u092f\u0947 \u0909\u0924\u094d\u0915\u0943\u0937\u094d\u091f\u0924\u093e \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e, \u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f \u0938\u0947\u0935\u093e, \u0938\u0924\u0924 \u0936\u0939\u0930\u094b\u0902 \u0924\u0925\u093e \u0915\u0943\u0937\u093f \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902 \u092a\u0930 \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930\u093f\u0924 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/li>\n<\/ul>\n\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-full\"><img data-dominant-color=\"6ba8ce\" data-has-transparency=\"false\" style=\"--dominant-color: #6ba8ce;\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"380\" height=\"380\" src=\"https:\/\/wp-images.nextias.com\/cdn-cgi\/image\/format=auto\/ca\/uploads\/2026\/06\/image-198.png\" alt=\"\" class=\"not-transparent wp-image-77668\" srcset=\"https:\/\/wp-images.nextias.com\/cdn-cgi\/image\/format=auto\/ca\/uploads\/2026\/06\/image-198.png 380w, https:\/\/wp-images.nextias.com\/cdn-cgi\/image\/format=auto\/ca\/uploads\/2026\/06\/image-198-300x300.png 300w, https:\/\/wp-images.nextias.com\/cdn-cgi\/image\/format=auto\/ca\/uploads\/2026\/06\/image-198-150x150.png 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 380px) 100vw, 380px\" \/><\/figure>\n<\/div>\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">\u0935\u0948\u0936\u094d\u0935\u093f\u0915 \u0928\u0935\u093e\u091a\u093e\u0930 \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915 \u092e\u0947\u0902 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0940 \u092a\u094d\u0930\u0917\u0924\u093f<\/h2>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>\u0935\u0948\u0936\u094d\u0935\u093f\u0915 \u0928\u0935\u093e\u091a\u093e\u0930 \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915 (<strong>Global Innovation Index-GII) 2025 \u092e\u0947\u0902 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0935\u0930\u094d\u0937 2015 \u0915\u0947 81\u0935\u0947\u0902 \u0938\u094d\u0925\u093e\u0928 \u0938\u0947 \u092c\u0922\u093c\u0915\u0930<\/strong> <strong>38\u0935\u0947\u0902 \u0938\u094d\u0925\u093e\u0928<\/strong> \u092a\u0930 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a \u0917\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964 \u092f\u0939 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0947 \u0935\u0948\u0936\u094d\u0935\u093f\u0915 \u0928\u0935\u093e\u091a\u093e\u0930 \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930 \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u0924\u0940\u0935\u094d\u0930 \u0909\u092d\u093e\u0930 \u0915\u094b \u0926\u0930\u094d\u0936\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n\n\n\n<li><strong>\u0938\u094d\u091f\u093e\u0930\u094d\u091f-\u0905\u092a \u0907\u0902\u0921\u093f\u092f\u093e, \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0907\u0902\u0921\u093f\u092f\u093e \u0924\u0925\u093e \u0905\u091f\u0932 \u0928\u0935\u093e\u091a\u093e\u0930 \u092e\u093f\u0936\u0928 (Atal Innovation Mission)<\/strong> \u091c\u0948\u0938\u0940 \u092a\u0939\u0932\u094b\u0902 \u0928\u0947 \u0909\u0926\u094d\u092f\u092e\u093f\u0924\u093e, \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0905\u0935\u0938\u0902\u0930\u091a\u0928\u093e, \u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928 \u0924\u0925\u093e \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u093f\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">\u092d\u093e\u0930\u0924 6G \u0917\u0920\u092c\u0902\u0927\u0928 (B6GA)&nbsp;<\/h2>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>\u092d\u093e\u0930\u0924 6G \u0917\u0920\u092c\u0902\u0927\u0928 (B6GA), \u091c\u093f\u0938\u0915\u0940 \u0938\u094d\u0925\u093e\u092a\u0928\u093e <strong>\u0935\u0930\u094d\u0937 2023<\/strong> \u092e\u0947\u0902 \u0915\u0940 \u0917\u0908, \u0909\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917-\u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935\u093f\u0924 \u0924\u0925\u093e \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930-\u0938\u0941\u0935\u093f\u0927\u093e\u092a\u094d\u0930\u0926 \u092a\u0939\u0932 \u0939\u0948, \u091c\u094b \u0926\u0942\u0930\u0938\u0902\u091a\u093e\u0930 \u0938\u0947\u0935\u093e \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0924\u093e\u0913\u0902, \u0936\u0948\u0915\u094d\u0937\u0923\u093f\u0915 \u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e\u0928\u094b\u0902, \u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928 \u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e\u0913\u0902 \u0924\u0925\u093e \u092e\u093e\u0928\u0915\u0940\u0915\u0930\u0923 \u0938\u0902\u0917\u0920\u0928\u094b\u0902 \u0915\u094b \u090f\u0915 \u092e\u0902\u091a \u092a\u0930 \u0932\u093e\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/li>\n\n\n\n<li>\u092f\u0939 \u0938\u094d\u0935\u0926\u0947\u0936\u0940 6G \u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928 \u090f\u0935\u0902 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 (R&amp;D) \u0915\u094b \u092a\u094d\u0930\u094b\u0924\u094d\u0938\u093e\u0939\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948, \u0924\u093e\u0915\u093f \u0906\u0924\u094d\u092e\u0928\u093f\u0930\u094d\u092d\u0930 \u0924\u0925\u093e \u0935\u0948\u0936\u094d\u0935\u093f\u0915 \u0938\u094d\u0924\u0930 \u092a\u0930 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u0938\u094d\u092a\u0930\u094d\u0927\u0940 \u0909\u0928\u094d\u0928\u0924 \u0938\u0902\u091a\u093e\u0930 \u092a\u093e\u0930\u093f\u0924\u0902\u0924\u094d\u0930 \u0915\u093e \u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923 \u0915\u093f\u092f\u093e \u091c\u093e \u0938\u0915\u0947\u0964<\/li>\n<\/ul>\n\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-full\"><img data-dominant-color=\"aed2e8\" data-has-transparency=\"false\" style=\"--dominant-color: #aed2e8;\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"548\" height=\"376\" src=\"https:\/\/wp-images.nextias.com\/cdn-cgi\/image\/format=auto\/ca\/uploads\/2026\/06\/image-196.png\" alt=\"\" class=\"not-transparent wp-image-77666\" srcset=\"https:\/\/wp-images.nextias.com\/cdn-cgi\/image\/format=auto\/ca\/uploads\/2026\/06\/image-196.png 548w, https:\/\/wp-images.nextias.com\/cdn-cgi\/image\/format=auto\/ca\/uploads\/2026\/06\/image-196-300x206.png 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 548px) 100vw, 548px\" \/><\/figure>\n<\/div>\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">\u091a\u0941\u0928\u094c\u0924\u093f\u092f\u093e\u0901 \u0915\u094d\u092f\u093e \u0939\u0948\u0902?<\/h2>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>\u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0935\u093f\u092d\u093e\u091c\u0928 (Digital Divide<\/strong>): \u0924\u0940\u0935\u094d\u0930 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0935\u093f\u0938\u094d\u0924\u093e\u0930 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0935\u091c\u0942\u0926 \u0907\u0902\u091f\u0930\u0928\u0947\u091f \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a, \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0938\u093e\u0915\u094d\u0937\u0930\u0924\u093e \u0924\u0925\u093e \u0909\u092a\u0915\u0930\u0923\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0935\u0939\u0928\u0940\u092f\u0924\u093e (Affordability) \u092e\u0947\u0902 \u0905\u0938\u092e\u093e\u0928\u0924\u093e\u090f\u0901 \u092c\u0928\u0940 \u0939\u0941\u0908 \u0939\u0948\u0902, \u0935\u093f\u0936\u0947\u0937\u0915\u0930 \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u090f\u0935\u0902 \u0926\u0942\u0930\u0938\u094d\u0925 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902\u0964<\/li>\n\n\n\n<li><strong>\u0906\u092f\u093e\u0924 \u092a\u0930 \u0928\u093f\u0930\u094d\u092d\u0930\u0924\u093e<\/strong>: \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0905\u092d\u0940 \u092d\u0940 \u0938\u0947\u092e\u0940\u0915\u0902\u0921\u0915\u094d\u091f\u0930 \u0909\u092a\u0915\u0930\u0923\u094b\u0902, \u0909\u0928\u094d\u0928\u0924 \u091a\u093f\u092a\u094b\u0902, \u092e\u0939\u0924\u094d\u0935\u092a\u0942\u0930\u094d\u0923 \u0916\u0928\u093f\u091c\u094b\u0902 \u0924\u0925\u093e \u0909\u091a\u094d\u091a-\u0938\u094d\u0924\u0930\u0940\u092f \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 \u0918\u091f\u0915\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092c\u0921\u093c\u0947 \u092a\u0948\u092e\u093e\u0928\u0947 \u092a\u0930 \u0906\u092f\u093e\u0924 \u092a\u0930 \u0928\u093f\u0930\u094d\u092d\u0930 \u0939\u0948\u0964<\/li>\n\n\n\n<li><strong>\u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928 \u090f\u0935\u0902 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 (R&amp;D) \u092a\u0930 \u0915\u092e \u0935\u094d\u092f\u092f<\/strong>: \u0905\u0917\u094d\u0930\u0923\u0940 \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 \u0936\u0915\u094d\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0924\u0941\u0932\u0928\u093e \u092e\u0947\u0902 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u093e \u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928 \u090f\u0935\u0902 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u092a\u0930 \u0935\u094d\u092f\u092f \u0905\u092a\u0947\u0915\u094d\u0937\u093e\u0915\u0943\u0924 \u0915\u092e \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u0915\u094d\u0930\u093e\u0902\u0924\u093f\u0915\u093e\u0930\u0940 \u0928\u0935\u093e\u091a\u093e\u0930\u094b\u0902\u00a0 \u0915\u0940 \u0938\u0902\u092d\u093e\u0935\u0928\u093e\u090f\u0901 \u0938\u0940\u092e\u093f\u0924 \u0939\u094b\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/li>\n\n\n\n<li><strong>\u0921\u0947\u091f\u093e \u0917\u094b\u092a\u0928\u0940\u092f\u0924\u093e \u0938\u0902\u092c\u0902\u0927\u0940 \u091a\u093f\u0902\u0924\u093e\u090f\u0901<\/strong>: \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u092e\u0902\u091a\u094b\u0902 \u0914\u0930 \u0915\u0943\u0924\u094d\u0930\u093f\u092e \u092c\u0941\u0926\u094d\u0927\u093f\u092e\u0924\u094d\u0924\u093e \u0905\u0928\u0941\u092a\u094d\u0930\u092f\u094b\u0917\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0924\u0940\u0935\u094d\u0930 \u0935\u093f\u0938\u094d\u0924\u093e\u0930 \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u0921\u0947\u091f\u093e \u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923, \u0917\u094b\u092a\u0928\u0940\u092f\u0924\u093e, \u090f\u0932\u094d\u0917\u094b\u0930\u093f\u0926\u092e \u0938\u092e\u094d\u092c\u0928\u094d\u0927\u0940 \u092a\u0915\u094d\u0937\u092a\u093e\u0924 (Algorithmic Bias) \u0924\u0925\u093e \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 \u0915\u0947 \u0928\u0948\u0924\u093f\u0915 \u0909\u092a\u092f\u094b\u0917 \u0938\u0947 \u0938\u0902\u092c\u0902\u0927\u093f\u0924 \u091a\u093f\u0902\u0924\u093e\u090f\u0901 \u092c\u0922\u093c \u0930\u0939\u0940 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">\u0928\u093f\u0937\u094d\u0915\u0930\u094d\u0937<\/h2>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>\u092a\u093f\u091b\u0932\u0947 \u090f\u0915 \u0926\u0936\u0915 \u092e\u0947\u0902 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0947 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u092a\u0930\u093f\u0935\u0930\u094d\u0924\u0928 \u0928\u0947 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u092d\u093e\u0930\u0924 2047 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u090f\u0915 \u0938\u0941\u0926\u0943\u0922\u093c \u0906\u0927\u093e\u0930 \u0924\u0948\u092f\u093e\u0930 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n\n\n\n<li>\u0938\u092e\u093e\u0935\u0947\u0936\u0940 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0905\u0935\u0938\u0902\u0930\u091a\u0928\u093e, \u0938\u094d\u0935\u0926\u0947\u0936\u0940 \u0928\u0935\u093e\u091a\u093e\u0930 \u0924\u0925\u093e \u0935\u093f\u0936\u094d\u0935\u0938\u0928\u0940\u092f \u0936\u093e\u0938\u0928 \u0915\u0947 \u0938\u092e\u0928\u094d\u0935\u092f \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0938\u0947 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u090f\u0915 \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 \u0909\u092a\u092d\u094b\u0915\u094d\u0924\u093e \u0938\u0947 \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 \u0905\u0917\u094d\u0930\u0923\u0940 \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u0939\u094b \u0930\u0939\u093e \u0939\u0948 \u0924\u0925\u093e \u0910\u0938\u0947 \u092d\u0935\u093f\u0937\u094d\u092f \u0915\u093e \u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923 \u0915\u0930 \u0930\u0939\u093e \u0939\u0948 \u091c\u094b \u0928\u0935\u094b\u0928\u094d\u092e\u0947\u0937\u0940, \u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093f\u0924 \u0914\u0930 \u091c\u0928-\u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930\u093f\u0924 \u0939\u094b\u0964<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p><strong>\u0938\u094d\u0930\u094b\u0924: <\/strong><a href=\"https:\/\/www.pib.gov.in\/PressNoteDetails.aspx?NoteId=158984&amp;ModuleId=3&amp;reg=3&amp;lang=1\" rel=\"nofollow noopener\" target=\"_blank\"><strong>PIB<\/strong><\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p><strong><br \/>\n\u0938\u0928\u094d\u0926\u0930\u094d\u092d<\/p>\n<p><\/strong><\/p>\n<li class=\"ms-5\">\n<p>\u092a\u093f\u091b\u0932\u0947 \u090f\u0915 \u0926\u0936\u0915 \u092e\u0947\u0902 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0938\u093e\u0930\u094d\u0935\u091c\u0928\u093f\u0915 \u0905\u0935\u0938\u0902\u0930\u091a\u0928\u093e (Digital Public Infrastructure-DPI), \u0938\u094d\u0935\u0926\u0947\u0936\u0940 \u0928\u0935\u093e\u091a\u093e\u0930, \u0938\u094d\u091f\u093e\u0930\u094d\u091f\u0905\u092a \u092a\u093e\u0930\u093f\u0924\u0902\u0924\u094d\u0930 \u0924\u0925\u093e \u0909\u092d\u0930\u0924\u0940 \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 \u0915\u094d\u0937\u092e\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0938\u0947 \u090f\u0915 \u0935\u093f\u0936\u093e\u0932 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u092c\u093e\u091c\u093e\u0930 \u0938\u0947 \u0909\u092d\u0930\u0924\u0940 \u0939\u0941\u0908 \u0935\u0948\u0936\u094d\u0935\u093f\u0915 \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 \u0936\u0915\u094d\u0924\u093f \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u0939\u0941\u0906 \u0939\u0948\u0964<\/p>\n<\/li>\n<p><\/p>\n<p><strong><\/p>\n<p>\u0909\u092d\u0930\u0924\u0940 \u0915\u094d\u0937\u092e\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u0906\u0927\u093e\u0930\u0936\u093f\u0932\u093e \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0907\u0902\u0921\u093f\u092f\u093e \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e<\/p>\n<p><\/strong><\/p>\n<li class=\"ms-5\"\t>\n<p>\u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0907\u0902\u0921\u093f\u092f\u093e \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e, \u091c\u093f\u0938\u0947 \u0935\u0930\u094d\u0937 2015 \u092e\u0947\u0902 \u092a\u094d\u0930\u093e\u0930\u092e\u094d\u092d \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u0925\u093e, \u0928\u0947 \u092a\u0942\u0930\u0947 \u0926\u0947\u0936 \u092e\u0947\u0902 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0905\u0935\u0938\u0902\u0930\u091a\u0928\u093e \u0915\u094b \u0938\u0941\u0926\u0943\u0922\u093c \u0915\u0930\u0915\u0947 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0947 \u0909\u092d\u0930\u0924\u0947 \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 \u092a\u093e\u0930\u093f\u0924\u0902\u0924\u094d\u0930 \u0915\u0940 \u0928\u0940\u0902\u0935 \u0930\u0916\u0940\u0964<\/p>\n<\/li>\n<li class=\"ms-5\">\n<p>\u0907\u0902\u091f\u0930\u0928\u0947\u091f \u0938\u0947\u0935\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u0915\u092e \u0932\u093e\u0917\u0924 \u0928\u0947 \u091f\u0947\u0932\u0940\u092e\u0947\u0921\u093f\u0938\u093f\u0928, \u0911\u0928\u0932\u093e\u0907\u0928 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e, \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u092d\u0941\u0917\u0924\u093e\u0928, \u0908-\u0915\u0949\u092e\u0930\u094d\u0938 \u0924\u0925\u093e \u0908-\u0936\u093e\u0938\u0928 (E-Governance) \u0938\u0947\u0935\u093e\u0913\u0902 \u0924\u0915 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a \u0915\u093e \u0935\u094d\u092f\u093e\u092a\u0915 \u0935\u093f\u0938\u094d\u0924\u093e\u0930 \u0915\u093f\u092f\u093e\u0964<\/p>\n<\/li>\n<p><a href=\" https:\/\/www.nextias.com\/ca\/current-affairs-hindi\/23-06-2026\/emerging-technology-india-hindi \" class=\"btn btn-primary btn-sm float-end\">Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":15,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[1861],"tags":[],"class_list":["post-77665","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-current-affairs-hindi"],"acf":[],"jetpack_featured_media_url":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.nextias.com\/ca\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/77665","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.nextias.com\/ca\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.nextias.com\/ca\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.nextias.com\/ca\/wp-json\/wp\/v2\/users\/15"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.nextias.com\/ca\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=77665"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.nextias.com\/ca\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/77665\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":77670,"href":"https:\/\/www.nextias.com\/ca\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/77665\/revisions\/77670"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.nextias.com\/ca\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=77665"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.nextias.com\/ca\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=77665"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.nextias.com\/ca\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=77665"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}