{"id":58899,"date":"2025-11-10T15:08:17","date_gmt":"2025-11-10T09:38:17","guid":{"rendered":"https:\/\/www.nextias.com\/ca\/?p=58899"},"modified":"2025-11-12T18:13:01","modified_gmt":"2025-11-12T12:43:01","slug":"%e0%a4%a8%e0%a5%8b%e0%a4%9f%e0%a4%ac%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a5%80-9-%e0%a4%b5%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%b7","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.nextias.com\/ca\/current-affairs-hindi\/10-11-2025\/%e0%a4%a8%e0%a5%8b%e0%a4%9f%e0%a4%ac%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a5%80-9-%e0%a4%b5%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%b7","title":{"rendered":"&#8220;\u0928\u094b\u091f\u092c\u0902\u0926\u0940 \u0915\u0947 \u0928\u094c \u0935\u0930\u094d\u0937 \u092a\u0936\u094d\u091a\u093e\u0924\u094d&#8221;"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>\u092a\u093e\u0920\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e: GS3\/\u0905\u0930\u094d\u0925\u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e<\/strong><\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\"><strong>\u0938\u0902\u0926\u0930\u094d\u092d<\/strong><\/h2>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>2016 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930 \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0928\u094b\u091f\u092c\u0902\u0926\u0940 \u0915\u0940 \u0918\u094b\u0937\u0923\u093e \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0926 \u0938\u0947 \u091c\u0928\u0924\u093e \u0915\u0947 \u092a\u093e\u0938 \u092e\u094c\u091c\u0942\u0926 \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e \u0926\u094b\u0917\u0941\u0928\u0947 \u0938\u0947 \u092d\u0940 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0939\u094b \u0917\u0908 \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\"><strong>\u0928\u094b\u091f\u092c\u0902\u0926\u0940 (Demonetisation)<\/strong>\u00a0<\/h2>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>\u092a\u094d\u0930\u0927\u093e\u0928\u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u0940 \u0928\u0947 8 \u0928\u0935\u0902\u092c\u0930 2016 \u0915\u094b \u0928\u094b\u091f\u092c\u0902\u0926\u0940 \u0915\u0940 \u0918\u094b\u0937\u0923\u093e \u0915\u0940\u0964 \u0907\u0938\u092e\u0947\u0902 \u0915\u0939\u093e \u0917\u092f\u093e \u0915\u093f \u0938\u092d\u0940 \u092e\u094c\u091c\u0942\u0926\u093e \u20b9500 \u0914\u0930 \u20b91,000 \u0915\u0947 \u0928\u094b\u091f, \u091c\u094b \u092a\u094d\u0930\u091a\u0932\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u0915\u0941\u0932 \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e \u0915\u093e \u0932\u0917\u092d\u0917 86% \u0925\u0947, \u0905\u092c \u0935\u0948\u0927 \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e \u0928\u0939\u0940\u0902 \u0930\u0939\u0947\u0902\u0917\u0947\u0964\u00a0<\/li>\n\n\n\n<li>2016 \u0915\u0940 \u0928\u094b\u091f\u092c\u0902\u0926\u0940 \u0915\u093e \u0909\u0926\u094d\u0926\u0947\u0936\u094d\u092f \u0915\u093e\u0932\u0947 \u0927\u0928 \u0915\u094b \u0938\u092e\u093e\u092a\u094d\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e, \u0928\u0915\u0932\u0940 \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e \u092a\u0930 \u0930\u094b\u0915 \u0932\u0917\u093e\u0928\u093e, \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u092d\u0941\u0917\u0924\u093e\u0928 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u093e \u0914\u0930 \u0905\u0930\u094d\u0925\u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e \u0915\u094b \u0914\u092a\u091a\u093e\u0930\u093f\u0915 \u092c\u0928\u093e\u0928\u093e \u0925\u093e\u0964<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\"><strong>\u091c\u0928\u0924\u093e \u0915\u0947 \u092a\u093e\u0938 \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e (Currency with Public)<\/strong>\u00a0<\/h2>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>\u091c\u0928\u0924\u093e \u0915\u0947 \u092a\u093e\u0938 \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e \u0915\u0940 \u0917\u0923\u0928\u093e \u0915\u0941\u0932 \u092a\u094d\u0930\u091a\u0932\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e (CIC) \u0938\u0947 \u092c\u0948\u0902\u0915\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092a\u093e\u0938 \u0928\u0915\u0926\u0940 \u0918\u091f\u093e\u0915\u0930 \u0915\u0940 \u091c\u093e\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0964\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>CIC \u0915\u093e \u0905\u0930\u094d\u0925 \u0939\u0948 \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930\u0940\u092f \u092c\u0948\u0902\u0915 \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u091c\u093e\u0930\u0940 \u0915\u093f\u090f \u0917\u090f \u0928\u094b\u091f \u0914\u0930 \u0938\u093f\u0915\u094d\u0915\u0947, \u091c\u093f\u0928\u0915\u093e \u0909\u092a\u092f\u094b\u0917 \u0909\u092a\u092d\u094b\u0915\u094d\u0924\u093e\u0913\u0902 \u090f\u0935\u0902 \u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u093e\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092c\u0940\u091a \u0932\u0947\u0928-\u0926\u0947\u0928 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092d\u094c\u0924\u093f\u0915 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0915\u093f\u092f\u093e \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964\u00a0<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n\n\n\n<li>\u0928\u094b\u091f\u092c\u0902\u0926\u0940 \u0915\u0947 \u0928\u094c \u0935\u0930\u094d\u0937 \u092c\u093e\u0926 \u092d\u0940 \u091c\u0928\u0924\u093e \u0915\u0947 \u092a\u093e\u0938 \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e \u0915\u093e \u0938\u094d\u0924\u0930 \u090a\u0901\u091a\u093e \u0939\u0948, \u0939\u093e\u0932\u093e\u0902\u0915\u093f \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930 \u0914\u0930 RBI \u0928\u0947 \u0915\u092e-\u0928\u0915\u0926\u0940 \u0938\u092e\u093e\u091c \u0915\u0940 \u0926\u093f\u0936\u093e \u092e\u0947\u0902 \u092a\u094d\u0930\u092f\u093e\u0938 \u0915\u093f\u090f \u0939\u0948\u0902\u0964\u00a0<\/li>\n\n\n\n<li>\u0939\u093e\u0932\u093e\u0901\u0915\u093f, \u0905\u0930\u094d\u0925\u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e \u0915\u093e \u0906\u0915\u093e\u0930 \u092d\u0940 \u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u0947\u0915 \u0935\u0930\u094d\u0937 6% \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0915\u0940 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u092c\u0922\u093c\u093e, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u092a\u094d\u0930\u091a\u0932\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e \u0915\u093e GDP \u0905\u0928\u0941\u092a\u093e\u0924 \u0928\u094b\u091f\u092c\u0902\u0926\u0940 \u0938\u0947 \u092a\u0939\u0932\u0947 \u0915\u0947 \u0938\u094d\u0924\u0930 \u0938\u0947 \u0928\u0940\u091a\u0947 \u0906 \u0917\u092f\u093e\u0964<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\"><strong>\u0915\u094d\u092f\u093e \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e \u092e\u0947\u0902 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f \u0935\u093e\u0938\u094d\u0924\u0935\u093f\u0915 \u0924\u0938\u094d\u0935\u0940\u0930 \u0926\u093f\u0916\u093e\u0924\u0940 \u0939\u0948?<\/strong>\u00a0<\/h2>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>\u092a\u094d\u0930\u091a\u0932\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e \u0915\u0940 \u0938\u0902\u0916\u094d\u092f\u093e \u092e\u0947\u0902 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f \u0935\u093e\u0938\u094d\u0924\u0935\u093f\u0915\u0924\u093e \u0915\u093e \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u092c\u093f\u0902\u092c \u0928\u0939\u0940\u0902 \u0939\u0948, \u0915\u094d\u092f\u094b\u0902\u0915\u093f GDP \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f \u092c\u0947\u0939\u0924\u0930\u00a0 \u0930\u0939\u0940 \u0939\u0948 \u0914\u0930 FY2026 \u0915\u0940 \u092a\u094d\u0930\u0925\u092e \u0924\u093f\u092e\u093e\u0939\u0940 \u092e\u0947\u0902 7.8% \u0924\u0915 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a\u0940\u0964\u00a0<\/li>\n\n\n\n<li>2016 \u0915\u0940 \u0928\u094b\u091f\u092c\u0902\u0926\u0940 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0926 \u0938\u0947, \u092a\u094d\u0930\u091a\u0932\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e \u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u0947\u0915 \u0935\u0930\u094d\u0937 \u0932\u0917\u093e\u0924\u093e\u0930 \u092c\u0922\u093c\u0940 \u0939\u0948, \u0914\u0930 CIC \u0938\u0947 GDP \u0915\u093e \u0905\u0928\u0941\u092a\u093e\u0924 2016-17 \u092e\u0947\u0902 8.7% \u0938\u0947 \u092c\u0922\u093c\u0915\u0930 2020-21 \u092e\u0947\u0902 14.5% \u0939\u094b \u0917\u092f\u093e\u0964\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>\u0905\u092c \u092f\u0939 \u0905\u0928\u0941\u092a\u093e\u0924 2025 \u092e\u0947\u0902 \u0918\u091f\u0915\u0930 11.11% \u0939\u094b \u0917\u092f\u093e \u0939\u0948, \u091c\u092c\u0915\u093f \u092e\u093e\u0930\u094d\u091a 2016 \u092e\u0947\u0902 \u092f\u0939 12.1% \u0925\u093e\u0964\u00a0<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n\n\n\n<li>\u0909\u091a\u094d\u091a CIC-GDP \u0905\u0928\u0941\u092a\u093e\u0924 \u0926\u0930\u094d\u0936\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948 \u0915\u093f \u0932\u094b\u0917 \u0914\u0930 \u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u093e\u092f \u0932\u0947\u0928-\u0926\u0947\u0928 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0928\u0915\u0926\u0940 \u092a\u0930 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0928\u093f\u0930\u094d\u092d\u0930 \u0939\u0948\u0902, \u091c\u092c\u0915\u093f \u0915\u092e \u0905\u0928\u0941\u092a\u093e\u0924 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u092d\u0941\u0917\u0924\u093e\u0928, \u092c\u0948\u0902\u0915\u093f\u0902\u0917 \u091a\u0948\u0928\u0932\u094b\u0902 \u090f\u0935\u0902 \u0914\u092a\u091a\u093e\u0930\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u092a\u094d\u0930\u0923\u093e\u0932\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0913\u0930 \u092c\u0926\u0932\u093e\u0935 \u0915\u094b \u0926\u0930\u094d\u0936\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964\u00a0<\/li>\n\n\n\n<li>\u0915\u092e CIC-GDP \u0905\u0928\u0941\u092a\u093e\u0924, \u091c\u094b \u092c\u0922\u093c\u0924\u0940 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932\u0940\u0915\u0930\u0923 \u0914\u0930 \u0928\u0915\u0926\u0940 \u092a\u0930 \u0915\u092e \u0928\u093f\u0930\u094d\u092d\u0930\u0924\u093e \u0938\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0947\u0930\u093f\u0924 \u0939\u0948, \u0938\u093e\u092e\u093e\u0928\u094d\u092f\u0924\u0903 \u092e\u094c\u0926\u094d\u0930\u093f\u0915 \u0928\u0940\u0924\u093f \u0915\u0947 \u0938\u0941\u091a\u093e\u0930\u0942 \u092a\u094d\u0930\u0938\u093e\u0930\u0923 \u090f\u0935\u0902 \u092c\u0947\u0939\u0924\u0930 \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e\u0938\u094d\u092b\u0940\u0924\u093f \u0928\u093f\u092f\u0902\u0924\u094d\u0930\u0923 \u0915\u094b \u0938\u0915\u094d\u0937\u092e \u092c\u0928\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\"><strong>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u093e CIC-GDP \u0905\u0928\u0941\u092a\u093e\u0924 \u0905\u0928\u094d\u092f \u0926\u0947\u0936\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0924\u0941\u0932\u0928\u093e \u092e\u0947\u0902<\/strong><\/h2>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>\u00a0\u0928\u094b\u091f\u092c\u0902\u0926\u0940 \u0914\u0930 \u0915\u094b\u0935\u093f\u0921 \u0915\u093e\u0932 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0926, \u092f\u0926\u094d\u092f\u092a\u093f \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u093e \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e-\u0938\u0947-GDP \u0905\u0928\u0941\u092a\u093e\u0924 \u0938\u0941\u0927\u0930\u093e \u0939\u0948, \u092f\u0939 \u0905\u0928\u094d\u092f \u092a\u094d\u0930\u092e\u0941\u0916 \u0905\u0930\u094d\u0925\u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e\u0913\u0902 \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0939\u0948\u0964\u00a0<\/li>\n\n\n\n<li>\u091c\u093e\u092a\u093e\u0928 \u0915\u093e \u0905\u0928\u0941\u092a\u093e\u0924 9-11%, \u092f\u0942\u0930\u094b\u091c\u093c\u094b\u0928 \u0915\u093e 8-10% \u0914\u0930 \u091a\u0940\u0928 \u0915\u093e 9.5% \u0939\u0948\u0964\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>\u0930\u0942\u0938 \u0915\u093e \u0905\u0928\u0941\u092a\u093e\u0924 8.3% \u0914\u0930 \u0905\u092e\u0947\u0930\u093f\u0915\u093e \u0915\u093e 7.96% \u0939\u0948\u0964\u00a0<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n\n\n\n<li>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u093e \u0909\u091a\u094d\u091a 11.11% \u0905\u0928\u0941\u092a\u093e\u0924 \u0907\u0938\u0915\u0947 \u092c\u0921\u093c\u0947 \u0928\u0915\u0926\u0940-\u0928\u093f\u0930\u094d\u092d\u0930 \u0905\u0928\u094c\u092a\u091a\u093e\u0930\u093f\u0915 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930, \u0928\u0915\u0926\u0940 \u0930\u0916\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u0938\u093e\u0902\u0938\u094d\u0915\u0943\u0924\u093f\u0915 \u092a\u094d\u0930\u093e\u0925\u092e\u093f\u0915\u0924\u093e, \u0938\u0940\u092e\u093f\u0924 \u0915\u093e\u0930\u094d\u0921 \u0909\u092a\u092f\u094b\u0917 \u0914\u0930 \u0924\u0941\u0932\u0928\u093e\u0924\u094d\u092e\u0915 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0915\u092e \u0905\u092a\u0928\u093e\u0928\u0947 \u0938\u0947 \u0909\u0924\u094d\u092a\u0928\u094d\u0928 \u0939\u094b\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964\u00a0<\/li>\n\n\n\n<li>\u0938\u093e\u0925 \u0939\u0940, \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0924\u0947\u091c\u093c\u0940 \u0938\u0947 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u092d\u0941\u0917\u0924\u093e\u0928 \u092a\u094d\u0930\u0923\u093e\u0932\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u094b \u092d\u0940 \u0905\u092a\u0928\u093e \u0930\u0939\u093e \u0939\u0948, \u091c\u092c\u0915\u093f \u0905\u092e\u0947\u0930\u093f\u0915\u093e, \u092f\u0942\u0930\u094b\u091c\u093c\u094b\u0928, \u091a\u0940\u0928 \u0914\u0930 \u0930\u0942\u0938 \u091c\u0948\u0938\u0940 \u0905\u0930\u094d\u0925\u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e\u090f\u0901 \u092a\u0939\u0932\u0947 \u0938\u0947 \u0939\u0940 \u0905\u0924\u094d\u092f\u0927\u093f\u0915 \u0914\u092a\u091a\u093e\u0930\u093f\u0915 \u090f\u0935\u0902 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\"><strong>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0940 \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e \u0906\u092a\u0942\u0930\u094d\u0924\u093f \u0915\u0940 \u0917\u0924\u093f\u0936\u0940\u0932\u0924\u093e: \u0928\u094b\u091f\u092c\u0902\u0926\u0940 \u0938\u0947 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932\u0940\u0915\u0930\u0923 \u0924\u0915<\/strong>\u00a0<\/h2>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>\u0928\u094b\u091f\u092c\u0902\u0926\u0940 (2016) \u0928\u0947 \u0905\u0932\u094d\u092a\u0915\u093e\u0932\u093f\u0915 \u092e\u093e\u0902\u0917 \u0906\u0918\u093e\u0924 \u0909\u0924\u094d\u092a\u0928\u094d\u0928 \u0915\u093f\u092f\u093e: <\/strong>MSME \u092a\u0930 \u0926\u092c\u093e\u0935, \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0939\u093e\u0928\u093f \u0914\u0930 \u0924\u0930\u0932\u0924\u093e \u0915\u0940 \u0915\u092e\u0940\u0964 GDP \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f \u0905\u0938\u094d\u0925\u093e\u092f\u0940 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 6% \u0938\u0947 \u0928\u0940\u091a\u0947 \u091a\u0932\u0940 \u0917\u0908\u0964\u00a0<\/li>\n\n\n\n<li><strong>\u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932\u0940\u0915\u0930\u0923 \u092e\u0947\u0902 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f: <\/strong>2016 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0926, UPI \u0932\u0947\u0928-\u0926\u0947\u0928 2025 \u0924\u0915 \u20b920 \u0932\u093e\u0916 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c\/\u092e\u093e\u0939 \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0939\u094b \u0917\u090f, \u091c\u094b \u091f\u093f\u092f\u0930-2\/3 \u0936\u0939\u0930\u094b\u0902 \u0924\u0915 \u0917\u0939\u0930\u093e\u0908 \u0938\u0947 \u092b\u0948\u0932\u0947 \u0914\u0930 \u0916\u0941\u0926\u0930\u093e \u092d\u0941\u0917\u0924\u093e\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u0928\u0915\u0926\u0940 \u0915\u0947 \u0938\u094d\u0925\u093e\u0928 \u092a\u0930 \u0909\u092a\u092f\u094b\u0917 \u0915\u093e \u0938\u0902\u0915\u0947\u0924 \u0926\u093f\u092f\u093e\u0964\u00a0<\/li>\n\n\n\n<li><strong>\u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e-\u0938\u0947-GDP \u0905\u0928\u0941\u092a\u093e\u0924:<\/strong> 2016 \u092e\u0947\u0902 12% \u0938\u0947 \u0918\u091f\u0915\u0930 2024 \u092e\u0947\u0902 \u0932\u0917\u092d\u0917 10.5% \u0939\u094b \u0917\u092f\u093e, \u091c\u094b \u0928\u0915\u0926\u0940 \u0915\u0940 \u0915\u092e \u0924\u0940\u0935\u094d\u0930\u0924\u093e \u0915\u094b \u0926\u0930\u094d\u0936\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948, \u0939\u093e\u0932\u093e\u0902\u0915\u093f \u092c\u0921\u093c\u0947 \u0905\u0928\u094c\u092a\u091a\u093e\u0930\u093f\u0915 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u0915\u0947 \u0915\u093e\u0930\u0923 \u092f\u0939 \u0905\u092d\u0940 \u092d\u0940 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u0905\u0930\u094d\u0925\u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e\u0913\u0902 \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-background\" style=\"background-color:#fff2cc\"><tbody><tr><td><strong>RBI \u0915\u0940 \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e \u0906\u092a\u0942\u0930\u094d\u0924\u093f \u0915\u0940 \u092e\u093e\u092a (Measures of Money Supply)<\/strong>\u00a0<br>&#8211; \u0905\u092a\u094d\u0930\u0948\u0932 1977 \u092e\u0947\u0902 \u092a\u0947\u0936 \u0915\u0940 \u0917\u0908, RBI \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e \u0906\u092a\u0942\u0930\u094d\u0924\u093f \u0915\u094b \u091a\u093e\u0930 \u0936\u094d\u0930\u0947\u0923\u093f\u092f\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0935\u0930\u094d\u0917\u0940\u0915\u0943\u0924 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948 \u2014 M1, M2, M3 \u0914\u0930 M4 \u2014 \u091c\u093f\u0928\u094d\u0939\u0947\u0902 \u0924\u0930\u0932\u0924\u093e \u0915\u0947 \u0918\u091f\u0924\u0947 \u0915\u094d\u0930\u092e \u092e\u0947\u0902 \u0930\u0916\u093e \u0917\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964<br>&#8211; <strong>M1 (\u0938\u0902\u0915\u0940\u0930\u094d\u0923\u00a0 \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e):<\/strong> \u091c\u0928\u0924\u093e \u0915\u0947 \u092a\u093e\u0938 \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e + \u092c\u0948\u0902\u0915\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u093e\u0901\u0917 \u091c\u092e\u093e (\u0905\u0902\u0924\u0930-\u092c\u0948\u0902\u0915 \u0915\u094b \u091b\u094b\u0921\u093c\u0915\u0930) + RBI \u092e\u0947\u0902 \u0905\u0928\u094d\u092f \u091c\u092e\u093e\u0964<br>&#8211; <strong>M2:<\/strong> M1 + \u0921\u093e\u0915\u0918\u0930 \u092c\u091a\u0924 \u092c\u0948\u0902\u0915 \u091c\u092e\u093e\u0964<strong>M3 (\u0935\u094d\u092f\u093e\u092a\u0915 \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e):<\/strong> M1 + \u0935\u093e\u0923\u093f\u091c\u094d\u092f\u093f\u0915 \u0914\u0930 \u0938\u0939\u0915\u093e\u0930\u0940 \u092c\u0948\u0902\u0915\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u092e\u092f \u091c\u092e\u093e\u0964<strong>M4:<\/strong> M3 + \u0938\u092d\u0940 \u0921\u093e\u0915\u0918\u0930 \u091c\u092e\u093e (\u0938\u092e\u092f \u0914\u0930 \u092e\u093e\u0901\u0917 \u0926\u094b\u0928\u094b\u0902)\u0964<br><img data-dominant-color=\"d9dee8\" data-has-transparency=\"false\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"350\" height=\"136\" class=\"not-transparent wp-image-58855\" style=\"--dominant-color: #d9dee8; width: 350px;\" src=\"https:\/\/wp-images.nextias.com\/cdn-cgi\/image\/format=auto\/ca\/uploads\/2025\/11\/Money-Supply.webp\" alt=\"\" srcset=\"https:\/\/wp-images.nextias.com\/cdn-cgi\/image\/format=auto\/ca\/uploads\/2025\/11\/Money-Supply.webp 1397w, https:\/\/wp-images.nextias.com\/cdn-cgi\/image\/format=auto\/ca\/uploads\/2025\/11\/Money-Supply-300x116.webp 300w, https:\/\/wp-images.nextias.com\/cdn-cgi\/image\/format=auto\/ca\/uploads\/2025\/11\/Money-Supply-1024x397.webp 1024w, https:\/\/wp-images.nextias.com\/cdn-cgi\/image\/format=auto\/ca\/uploads\/2025\/11\/Money-Supply-768x297.webp 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 350px) 100vw, 350px\" \/><br>&#8211; <strong>\u0928\u0940\u0924\u093f\u0917\u0924 \u0909\u092a\u092f\u094b\u0917:<\/strong> \u0907\u0928\u092e\u0947\u0902 \u0938\u0947, M3 RBI \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u092e\u094c\u0926\u094d\u0930\u093f\u0915 \u0932\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f \u0928\u093f\u0930\u094d\u0927\u093e\u0930\u0923 \u0914\u0930 \u0935\u094d\u092f\u093e\u092a\u0915 \u0906\u0930\u094d\u0925\u093f\u0915 \u0906\u0915\u0932\u0928 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092e\u0941\u0916\u094d\u092f \u092e\u093e\u092a \u0939\u0948, \u091c\u0948\u0938\u093e \u0915\u093f \u091a\u0915\u094d\u0930\u0935\u0930\u094d\u0924\u0940 \u0938\u092e\u093f\u0924\u093f (1982\u201385) \u0928\u0947 \u0905\u0928\u0941\u0936\u0902\u0938\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0925\u093e\u0964<br>&#8211; <strong>M3 \u0915\u094d\u092f\u094b\u0902 \u092e\u0939\u0924\u094d\u0935\u092a\u0942\u0930\u094d\u0923 \u0939\u0948?<\/strong>\u092f\u0939 \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e \u0914\u0930 \u091c\u092e\u093e \u0926\u094b\u0928\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0938\u092e\u093e\u0939\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948, \u091c\u094b \u0935\u094d\u092f\u092f, \u092c\u091a\u0924 \u0914\u0930 \u090b\u0923 \u0938\u0943\u091c\u0928 \u0915\u094b \u092a\u094d\u0930\u092d\u093e\u0935\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<br>&#8211; \u092f\u0939 \u092e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0905\u0935\u0927\u093f \u0915\u0940 \u0928\u0940\u0924\u093f\u0917\u0924 \u0935\u093f\u0936\u094d\u0932\u0947\u0937\u0923 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0938\u0902\u0915\u0930\u0940 \u092e\u093e\u092a\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0924\u0941\u0932\u0928\u093e \u092e\u0947\u0902 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0938\u094d\u0925\u093f\u0930 \u0914\u0930 \u0935\u093f\u0936\u094d\u0935\u0938\u0928\u0940\u092f \u0939\u0948\u0964\u092f\u0939 \u0924\u0930\u0932\u0924\u093e \u0915\u0940 \u0938\u094d\u0925\u093f\u0924\u093f \u0915\u094b \u0926\u0930\u094d\u0936\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948, \u091c\u094b \u092c\u0948\u0902\u0915 \u092c\u0948\u0932\u0947\u0902\u0938 \u0936\u0940\u091f \u0914\u0930 \u090b\u0923 \u092a\u094d\u0930\u0938\u093e\u0930\u0923 \u0915\u094b \u092a\u094d\u0930\u092d\u093e\u0935\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\"><strong>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0905\u0930\u094d\u0925\u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e (Digital Economy in India)<\/strong>\u00a0<\/h2>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>\u0928\u094b\u091f\u092c\u0902\u0926\u0940 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0926, \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0905\u0930\u094d\u0925\u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e \u0924\u0940\u0935\u094d\u0930\u0924\u093e \u0938\u0947 \u092c\u0922\u093c \u0930\u0939\u0940 \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u0928\u0947 2022\u201323 \u092e\u0947\u0902 \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u0906\u092f \u092e\u0947\u0902 11.74% \u0915\u093e \u092f\u094b\u0917\u0926\u093e\u0928 \u0926\u093f\u092f\u093e \u0914\u0930 2024\u201325 \u0924\u0915 13.42% \u0924\u0915 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u0938\u0902\u092d\u093e\u0935\u0928\u093e \u0939\u0948\u0964\u00a0<\/li>\n\n\n\n<li>ICRIER \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u091c\u093e\u0930\u0940 <em>\u0938\u094d\u091f\u0947\u091f \u0911\u092b \u0907\u0902\u0921\u093f\u092f\u093e\u2019\u0938 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0907\u0915\u0949\u0928\u092e\u0940 \u0930\u093f\u092a\u094b\u0930\u094d\u091f 2024<\/em> \u0915\u0947 \u0905\u0928\u0941\u0938\u093e\u0930, \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0905\u092c \u0905\u0930\u094d\u0925\u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e \u0915\u0947 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932\u0940\u0915\u0930\u0923 \u092e\u0947\u0902 \u0935\u093f\u0936\u094d\u0935 \u092e\u0947\u0902 \u0924\u0940\u0938\u0930\u0947 \u0938\u094d\u0925\u093e\u0928 \u092a\u0930 \u0939\u0948\u0964\u00a0<\/li>\n\n\n\n<li>2030 \u0924\u0915, \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0940 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0905\u0930\u094d\u0925\u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e \u0926\u0947\u0936 \u0915\u0940 \u0915\u0941\u0932 \u0905\u0930\u094d\u0925\u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e \u0915\u093e \u0932\u0917\u092d\u0917 \u092a\u093e\u0901\u091a\u0935\u093e\u0901 \u0939\u093f\u0938\u094d\u0938\u093e \u092c\u0928\u0928\u0947 \u0915\u093e \u0905\u0928\u0941\u092e\u093e\u0928 \u0939\u0948, \u091c\u094b \u092a\u093e\u0930\u0902\u092a\u0930\u093f\u0915 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f \u0915\u094b \u092a\u0940\u091b\u0947 \u091b\u094b\u0921\u093c \u0926\u0947\u0917\u0940\u0964<\/li>\n<\/ul>\n\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-full is-resized\"><img data-dominant-color=\"e3e6e8\" data-has-transparency=\"false\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"599\" height=\"434\" src=\"https:\/\/wp-images.nextias.com\/cdn-cgi\/image\/format=auto\/ca\/uploads\/2025\/11\/Digital-Economy-in-India.webp\" alt=\"\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0905\u0930\u094d\u0925\u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e\" class=\"not-transparent wp-image-58857\" style=\"--dominant-color: #e3e6e8; width:467px;height:auto\" srcset=\"https:\/\/wp-images.nextias.com\/cdn-cgi\/image\/format=auto\/ca\/uploads\/2025\/11\/Digital-Economy-in-India.webp 599w, https:\/\/wp-images.nextias.com\/cdn-cgi\/image\/format=auto\/ca\/uploads\/2025\/11\/Digital-Economy-in-India-300x217.webp 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 599px) 100vw, 599px\" \/><\/figure>\n<\/div>\n\n\n<p><strong>Source: <\/strong><a href=\"https:\/\/indianexpress.com\/article\/business\/banking-and-finance\/nine-years-after-demonetisation-why-currency-with-public-remains-high-10356027\/\" rel=\"nofollow noopener\" target=\"_blank\"><strong>IE<\/strong><\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<h3><strong>\u0938\u0902\u0926\u0930\u094d\u092d\u00a0<\/strong><\/h2>\n<li class=\"ms-5\">2016 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930 \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0928\u094b\u091f\u092c\u0902\u0926\u0940 \u0915\u0940 \u0918\u094b\u0937\u0923\u093e \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0926 \u0938\u0947 \u091c\u0928\u0924\u093e \u0915\u0947 \u092a\u093e\u0938 \u092e\u094c\u091c\u0942\u0926 \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e \u0926\u094b\u0917\u0941\u0928\u0947 \u0938\u0947 \u092d\u0940 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0939\u094b \u0917\u0908 \u0939\u0948\u0964\n<\/li>\n<p><\/p>\n<h3><strong>\u0928\u094b\u091f\u092c\u0902\u0926\u0940 (Demonetisation)\u00a0\u00a0 <\/strong><\/h3>\n<li class=\"ms-5\">\u092a\u094d\u0930\u0927\u093e\u0928\u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u0940 \u0928\u0947 8 \u0928\u0935\u0902\u092c\u0930 2016 \u0915\u094b \u0928\u094b\u091f\u092c\u0902\u0926\u0940 \u0915\u0940 \u0918\u094b\u0937\u0923\u093e \u0915\u0940\u0964 \u0907\u0938\u092e\u0947\u0902 \u0915\u0939\u093e \u0917\u092f\u093e \u0915\u093f \u0938\u092d\u0940 \u092e\u094c\u091c\u0942\u0926\u093e \u20b9500 \u0914\u0930 \u20b91,000 \u0915\u0947 \u0928\u094b\u091f, \u091c\u094b \u092a\u094d\u0930\u091a\u0932\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u0915\u0941\u0932 \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e \u0915\u093e \u0932\u0917\u092d\u0917 86% \u0925\u0947, \u0905\u092c \u0935\u0948\u0927 \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e \u0928\u0939\u0940\u0902 \u0930\u0939\u0947\u0902\u0917\u0947\u0964\u00a0\u00a0\n<\/li>\n<li class=\"ms-5\">2016 \u0915\u0940 \u0928\u094b\u091f\u092c\u0902\u0926\u0940 \u0915\u093e \u0909\u0926\u094d\u0926\u0947\u0936\u094d\u092f \u0915\u093e\u0932\u0947 \u0927\u0928 \u0915\u094b \u0938\u092e\u093e\u092a\u094d\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e, \u0928\u0915\u0932\u0940 \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e \u092a\u0930 \u0930\u094b\u0915 \u0932\u0917\u093e\u0928\u093e, \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u092d\u0941\u0917\u0924\u093e\u0928 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u093e \u0914\u0930 \u0905\u0930\u094d\u0925\u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e \u0915\u094b \u0914\u092a\u091a\u093e\u0930\u093f\u0915 \u092c\u0928\u093e\u0928\u093e \u0925\u093e\u0964\n <\/li>\n<p><a href=\"https:\/\/www.nextias.com\/ca\/current-affairs-hindi\/10-11-2025\/%e0%a4%a8%e0%a5%8b%e0%a4%9f%e0%a4%ac%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a5%80-9-%e0%a4%b5%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%b7\" class=\"btn btn-primary btn-sm float-end\">Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":15,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[1861],"tags":[],"class_list":["post-58899","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-current-affairs-hindi"],"acf":[],"jetpack_featured_media_url":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.nextias.com\/ca\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/58899","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.nextias.com\/ca\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.nextias.com\/ca\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.nextias.com\/ca\/wp-json\/wp\/v2\/users\/15"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.nextias.com\/ca\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=58899"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.nextias.com\/ca\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/58899\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":58933,"href":"https:\/\/www.nextias.com\/ca\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/58899\/revisions\/58933"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.nextias.com\/ca\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=58899"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.nextias.com\/ca\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=58899"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.nextias.com\/ca\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=58899"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}